خبرگزاری مهر، گروه بین‌الملل: در نوامبر ۲۰۲۶، فرماندهی مرکزی ارتش تروریستی آمریکا (سنتکام) تشکیل گروه ویژه‌ای با نام «آیرون گیت» (دروازه آهنین) را اعلام کرد تا محاصره زمینی و دریایی ایران را تشدید کند، اما این طرح قبل از اجرا شکست خورده به نظر می رسد.
این نیرو، متشکل از حدود بیست نفر از پرسنل نظامی و غیرنظامی مستقر در تامپا در ایالت فلوریدا، مأموریت یافته تا با هماهنگی سایر نهادهای دولتی آمریکا از عبور تسلیحات پیشرفته، فناوری‌های دومنظوره و کالاهای تحریم‌شده از مرزهای زمینی ایران و دریای کاسپین جلوگیری کند.
این طرح در ادامه محاصره دریایی بنادر جنوبی ایران طراحی شد. با این حال، شواهد ساختاری، ژئوپلیتیکی و حقوقی نشان می‌دهد که «آیرون گیت» بیش از آنکه یک راهبرد عملیاتی برای گسترش محاصره به مرزهای شمال ایران باشد، بیانیه‌ای سیاسی برای پنهان کردن ناکامی ابزار تحریمی پیشین واشنگتن است. در ادامه با بررسی ابعاد گوناگون چالش های این طرح - از محدودیت‌های فیزیکی و حقوقی گرفته تا محاسبات کشورهای منطقه و نقش قدرت‌های بزرگ - نشان می‌دهیم چرا «دروازه آهنین» در عمل به دیواری کاغذی مبدل شده و فرو می‌ریزد.
«آیرون گیت» اعترافی به شکست، نه راهبردی جدید
درک زمینه شکل‌گیری این نیرو برای فهم ناکامی آن ضروری است. پیش از «آیرون گیت»، واشنگتن کارزارهایی نظیر «فروپاشی اقتصادی» ایران را اجرا کرده بود که به اذعان بسیاری از تحلیلگران، نتوانست فروپاشی اقتصادی در ایران ایجاد کند یا تهران را به تغییر سیاست‌هایش وادار سازد. دولت ترامپ پس از ناکامی در جنگ چهل‌روزه و بدون دستیابی به اهداف نظامی و سیاسی اعلام‌شده، به ابزار اقتصادی و محاصره متوسل شد و اکنون با برچسبی نظامی، همان سیاست‌های ناکام را بازطراحی و برای قدرت نمایی پوشالی به رسانه ها عرضه می‌کند.
«آیرون گیت» در بهترین حالت می‌تواند اشتراک‌گذاری اطلاعات میان سنتکام، وزارت خزانه‌داری و نهادهای اطلاعاتی آمریکا و کشورهای همسو با آن را تقویت کند و هزینه ورود تجهیزات حساس به ایران را اندکی افزایش دهد، اما بدون اجرای میدانی و حضور مستقیم، به یک نمایش لفظی و ویترینی تازه از تحقیر آمریکا تنزل می‌یابد. این طرح، همان‌طور که تحلیلگران تأکید می‌کنند، «تلاشی ناامیدانه برای گسترش محاصره دریایی به شبکه‌های تأمین کالای زمینی ایران بدون استقرار نیروهای آمریکایی در امتداد مرزهای این کشور» بوده و قبل از اجرا شکست خورده است.
بن‌بست فیزیکی و جغرافیایی؛ مرزهای ۵۹۰۰ کیلومتری و دریای محصور
در کنار تنگه هرمز که یک گلوگاه دریایی متصل به آب های آزاد است، ایران حدود ۵۹۰۰ کیلومتر مرز زمینی با هفت کشور و حدود ۷۴۰ کیلومتر خط ساحلی در سواحل دریای کاسپین دارد. این طول مرز- بیش از فاصله مستقیم دبی تا لندن - نظارت فیزیکی را حتی برای ارتش‌های بزرگ دشوار می‌کند. بخش‌های وسیعی از این مرزها ، کوهستانی، صعب العبور و دور از دسترس هستند و در برخی مناطق گروه‌های مسلح غیردولتی یا بازیگران مخالف سیاست های واشنگتن کنترل آنها را در دست دارند.
مهم‌تر از آن، دریای کاسپین یک پهنه آبی محصور در خشکی است و نیروی دریایی آمریکا به‌طور فیزیکی قادر به عملیات در آن نیست. «آیرون گیت» هیچ اختیار جدیدی به آمریکا نداده تا بتواند در دریای کاسپین حضور نظامی پیدا کند یا قادر به دسترسی به بنادر کشورهای همسایه ایران باشد. ناوگان آمریکا نمی‌تواند در در دریای کاسپین حضور یابد و هرگونه اقدام مستقیم علیه شناورهای تجاری ایران در این دریا به هر شکل به معنای گشودن جبهه‌ای تازه از رویارویی نظامی با تهران است؛ اقدامی پرخطر که واشنگتن در شرایط کنونی حاضر به پذیرش آن نیست.
مقابله روسیه و چین با ماجراجویی آمریکا
مسئله فقط فقدان توان فیزیکی آمریکا برای حضور در مرزهای شمالی ایران نیست؛ بازیگرانی که منافع مستقیمی در باز نگه‌داشتن مسیرهای شمالی دارند، معادله را به کلی تغییر می‌دهند. روسیه جدی‌ترین مشکل برای واشنگتن است. روابط نظامی و اقتصادی مسکو با تهران، انگیزه‌های روشنی برای حفظ اتصالات ترانزیتی از سوی هر دو کشور ایجاد می‌کند و شانس واشنگتن برای جلب همکاری در مسیر شمالی را به حداقل می‌رساند. روسیه و ایران سال‌ها از دریای کاسپین برای انتقال کالا، از جمله محموله‌هایی که تحریم‌های بین‌المللی را دور می‌زنند، استفاده کرده‌اند و پس از ۲۰۲۲ اهمیت راهبردی این مسیر به‌شدت افزایش یافته است.
چین نیز به‌عنوان تأمین‌کننده عمده تجهیزات و فناوری برای ایران، عامل تعیین‌کننده دیگری است که در محاسبات «آیرون گیت» نادیده گرفته شده است. مسیر ریلی چین–قزاقستان–ترکمنستان - ایران و ارتباط قزاقستان و ترکمنستان با پکن، حلقه‌هایی هستند که فشار یک‌جانبه واشنگتن را خنثی می‌کنند؛ چراکه چین زیر بار تحریم‌های آمریکا علیه ایران نرفته است. در چنین ساختاری، فشار خیالی آمریکا از طریق «آیرون گیت» نه‌تنها مسیرهای شمالی دسترسی به ایران را نمی‌بندد، بلکه می‌تواند تهران را از مسیری تثبیت شده به مسکو و چین متصل کند؛ نتیجه‌ای دقیقاً معکوس آنچه واشنگتن دنبال می‌کند.
همسایگان ایران در دریای کاسپین و عدم همراهی با تحریم‌ها
برخلاف تصور واشنگتن، کشورهای ساحلی دریای کاسپین نه‌تنها حاضر به همراهی با آمریکا و ایفای نقش ژاندارم تحریمی آمریکا نیستند، بلکه در حال تعمیق پیوندهای ترانزیتی خود با ایران هستند. قزاقستان نمونه بارز یک کشور علاقمند به استفاده از ظرفیت ترانزیتی ایران است: در حالی که معاون نخست‌وزیر این کشور در ماه مه از توقف قراردادها با ایران به دلیل ریسک‌های پرداخت خبر داده بود، یک ماه بعد آستانه توافق‌نامه‌ای برای ایجاد پایانه لجستیکی در بندر شهید رجایی ایران امضا کرد و بندرهای آکتائو و کوریک خود را برای عملیات لجستیکی در دریای کاسپین به ایران پیشنهاد داد.
هدف مشترک دو کشور، جابه‌جایی سالانه ۲۰ میلیون تن کالا در کریدور حمل‌ونقل بین‌المللی شمال–جنوب است و قزاقستان برنامه خط کشتیرانی مستقیم از آکتائو و کوریک به بندرهای امیرآباد و انزلی ایران را دنبال می‌کند. ترکمنستان نیز به‌صراحت به‌عنوان «پل راهبردی» ایران به فضای اقتصادی اوراسیا توصیف شده و تهران پیشنهاد ایجاد «فضای اقتصادی واحد» میان ایران، ترکمنستان و بقیه کشورهای آسیای مرکزی را مطرح کرده است.
جمهوری آذربایجان نیز اگرچه در مقطعی عبور محموله‌ها بین این کشور و ایران را تعلیق کرد، اما به‌سرعت مرزهای خود با جمهوری اسلامی را بازگشایی کرد و منافع اقتصادی‌اش در عبور ترانزیتی از ایران، آن را از تبدیل شدن به ابزار محاصره علیه همسایه جنوبی بازمی‌دارد. حتی ترکیه، به‌رغم متحد بودن با واشنگتن در ناتو، از مشارکت همه جانبه در چنین اقدامی خودداری می‌کند. این کشورها اقتصاد و اتصال را انتخاب کرده‌اند، نه انزوا و تقابل را.
تقویت همگرایی ترانزیتی منطقه‌ای؛ نتیجه معکوس فشار آمریکا
فشار از طریق «آیرون گیت» نه‌تنها اقتصاد ایران را منزوی نمی‌کند، بلکه به‌عنوان کاتالیزوری برای تسریع همگرایی ترانزیتی عمل می‌کند. پروژه‌های کریدوری و به خصوص کریدور شمال - جنوب و خطوط کشتیرانی منظم دریای کاسپین، شبکه‌ای درهم تنیده از اتصالات ریلی، جاده‌ای و دریایی را شکل می‌دهند که کشورهای آسیای مرکزی را به خلیج فارس و بازارهای جنوب این دریا متصل می‌کند. توافق مقدماتی ایران، ترکمنستان و قزاقستان برای ایجاد یک کریدور دیجیتال مشترک در نوامبر ۲۰۲۶، نمونه دیگری از این روند است.
محدودیت‌های فیزیکی دریای کاسپین -کمبود کشتی، محدودیت بندرها و هزینه‌های بالای حمل - به‌خودی‌خود جریان محموله‌ها را کند می‌کند، اما این محدودیت‌ها به‌جای آنکه به نفع واشنگتن تمام شود، کشورهای منطقه را به سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های جایگزین و تعمیق همکاری سوق می‌دهد. «آیرون گیت» در عمل به تسریع روندی دامن می‌زند که در بلندمدت موقعیت ژئواکونومیک ایران را تقویت می‌کند، نه تضعیف.
ممنوعیت مطلق حضور نیروهای غیرساحلی در دریای کاسپین
مهم‌ترین سد حقوقی پیش روی «آیرون گیت»، کنوانسیون وضعیت حقوقی دریای کاسپین است. در این کنوانسیون به صراحت حضور هرگونه نیروی نظامی، شناور و پایگاه متعلق به کشورهای غیرساحلی در دریای مذکور ممنوع شده است. این ممنوعیت نه‌تنها استقرار نیرو، بلکه بر اساس تفسیرهای حقوقی، انتقال محموله‌های نظامی کشورهای ثالث از این پهنه آبی را نیز در بر می‌گیرد. از منظر تهران، این اصل، دستاورد امنیتی مهمی برای تثبیت دریای کاسپین به‌عنوان منطقه صلح و مانعی حقوقی در برابر گسترش نفوذ قدرت‌های بیرونی در شمال ایران تلقی می‌شود.
تحلیلگران نیز تأکید می‌کنند که این چارچوب حقوقی، محدودیت جدی برای احتمال حضور نظامی مستقیم آمریکا در دریای کاسپین ایجاد می‌کند. «آیرون گیت» نمی‌تواند با دور زدن این ممنوعیت وارد دریای مذکور شود، زیرا این اقدام به معنای نقض صریح یک معاهده چندجانبه است که کشورهای ساحلی همگی علاقمند به اجرای این بخش از آن هستند. تنها راه دور زدن این مانع، استفاده از ابزارهای اقتصادی و دیپلماتیک برای وادار کردن کشورهای ساحلی به همکاری است؛ ابزاری که تاکنون ناکارآمد بوده‌اند.
آشفتگی بوروکراتیک و فقدان رویکرد مشخص
یکی از دلایل کمتر دیده‌شده این ناکامی، ساختار تصمیم‌گیری خود واشنگتن است. دریای کاسپین برای مدت طولانی یک «سیاه‌چاله بوروکراتیک» در سیاست‌گذاری آمریکا بوده است. دفاتر مختلف در وزارت خارجه، شورای امنیت ملی و پنتاگون مسئولیت رسیدگی به امور کشورهای مختلف ساحلی دریای کاسپین را بر عهده دارند و در نتیجه، رویکرد واشنگتن به این منطقه به‌ندرت یکپارچه و هماهنگ بوده است. «آیرون گیت» بدون یک رویکرد اختصاصی و شناخت دقیق از پویایی‌های محلی، صرفاً یک مکانیسم هماهنگی از راه دور است که نمی‌تواند خلأ راهبردی واشنگتن را پر کند. بدون انتصاب یک فرستاده ویژه برای دریای کاسپین و بدون درک عمیق از منافع و حساسیت‌های هر یک از کشورهای ساحلی، واشنگتن نمی‌تواند انتظار داشته باشد که طرحی با این پیچیدگی را به پیش ببرد.
جمع بندی
«آیرون گیت» را می‌توان نقطه تلاقی چند ناکامی برای ارتش تروریست آمریکا دانست: ناکامی در محاصره دریایی ایران از جنوب، ناکامی در همراه کردن همسایگان ایران با تصمیمات خود، ناکامی در درک محدودیت‌های فیزیکی دریای کاسپین و ناکامی در ارائه یک راهبرد منسجم. واشنگتن بدون توان استقرار نیرو در دریای کاسپین؛ بدون اختیار بازرسی، در برابر موانع جغرافیایی غیرقابل عبور، در مواجهه با پیوند راهبردی ایران با روسیه و چین و در حالی که کشورهای ساحلی منافع اقتصادی خود را در همکاری با تهران می‌بینند، نمی‌تواند محاصره را به شمال گسترش دهد. کنوانسیون دریای کاسپین در این زمینه نیز به‌عنوان یک سد حقوقی، هرگونه حضور نظامی کشورهای غیرساحلی را ممنوع کرده است.
در مقابل، فشار آمریکا، کشورهای آسیای مرکزی را به تعمیق پیوندهای ترانزیتی با ایران سوق داده و طرح هایی مانند کریدور شمال – جنوب، خطوط کشتیرانی دریای کاسپین و طرح ایجاد «فضای اقتصادی واحد» نشان می‌دهد که منطقه مسیر همکاری و اتصال را انتخاب کرده است. «آیرون گیت» نه یک دروازه آهنین، بلکه دیواری کاغذی است که در برابر واقعیت‌های ژئوپلیتیکی، جغرافیایی و حقوقی دریای کاسپین و مرزهای شمالی ایران به سرعت فرو می‌ریزد.
احسان موحدیان، پژوهشگر مسائل بین الملل
نظر شما